خرد و عقل شما موجب تقوى و فرمانبرى شما است كه اين دستورها را انجام دهيد و چيزى فروگذار نكنيد . روح البيان : در انسان سه قوّه است : شهوانيّه و غضبيّه و وهميّه و در اين آيه : « فَلا رَفَثَ » نهى از اعمال قوّه‌ى شهويّه است و « لا فُسُوقَ » نهى از اعمال قوّه‌ى غضبيّه است و كارهاى زشت و « لا جِدالَ » نهى از به كار بردن قوّه‌ى واهمه است كه انسان را تحريك مىكند بر بحث و گفتگوهاى علمى از قبيل بحث در ذات خدا و صفات او و يا بحث در كارهاى زندگى و جنگ و جدال با مردم . پس چون بدى از اين كارها توليد مىشود نهى كرد و گفت پرهيزگارى از اين اعمال را پيشه كنيد و از نيروى خرد خود الهام بگيريد . سعدى براى جلوگيرى از جدال در حجّ چنين فرموده است : از من بگوى حاجى مردمگزاى را كو پوستين خلق به آزار مىدرد حاجى تو نيستى شتر است از براى آنك بيچاره خار مىخورد و بار مىبرد خلاصه و توضيح آنچه در روح البيان از تأويلات نجم الدّين نقل كرده است : حجّ عوام آهنگ خانه است و حجّ خواصّ زيارت صاحب خانه و مشاهده‌ى نعمتهاى او است چنان كه قرآن نقل از ابراهيم خليل گفته است كه گفت : « إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ » « 1 » و حجّ خواصّ رو گرداندن از همه چيز است چنان كه در قرآن نقل شده است از ابراهيم كه گفت « انّهم عدوّ لي الَّا ربّ العالمين » « 2 » اين است روش حجّ معنوى كه خليل مؤسس آن بود و در حقيقت مقام و شأن خليل راهنمائى بخانه‌ى خدا بود ولى براى رسول خدا محمّد حال بود كه موهبت و بخشش از خدا است . ولى از مقام تا حال تفاوت زياد است . ابراهيم در مقام خلَّت و دوستى متوقّف شد و گفت « إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ » و چون مشمول موهبت نشد مخاطب شد به « فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ » و پس از آنكه در مقام و منزل خلت و دوستى متوقّف شد و از اتمام حجّ و وصول بموهبت محصور و محدود شد براى او هدى و

--> ( 1 ) يعنى بسوى خداى خود ميروم كه راهنمايم او است ( 2 ) يعنى آفريده‌ها همه مرا دشمنند مگر خداوند كه آفريننده‌ى جهان است .